Teoria poliwagalna – nerw błędny, stres i poczucie bezpieczeństwa 

Przewlekły stres wpływa nie tylko na nasze samopoczucie, ale również na napięcie mięśniowe, oddech, pracę serca oraz funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Jedną z koncepcji próbujących wyjaśnić zależności pomiędzy układem nerwowym, emocjami i zachowaniem jest teoria poliwagalna, opracowana przez Stephen W. Porges.

Model ten zyskał dużą popularność w psychoterapii, rehabilitacji oraz medycynie stylu życia. Warto jednak podkreślić, że choć wiele elementów dotyczących fizjologii nerwu błędnego jest dobrze poznanych, część założeń teorii poliwagalnej pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej i nie stanowi powszechnie przyjętego modelu wyjaśniającego wszystkie reakcje organizmu.

Czym jest nerw błędny?

Nerw błędny (X nerw czaszkowy) jest najdłuższym nerwem układu przywspółczulnego. Łączy mózg z wieloma narządami, wpływając między innymi na:

• pracę serca,
• oddychanie,
• funkcjonowanie gardła i krtani,
• przewód pokarmowy,
• regulację stanu pobudzenia organizmu.

Według teorii poliwagalnej jego funkcje można rozpatrywać jako działanie dwóch odmiennych układów o różnych właściwościach.

Brzuszna część nerwu błędnego – układ bezpieczeństwa i kontaktu społecznego

Teoria poliwagalna opisuje brzuszną gałąź nerwu błędnego jako najmłodszy ewolucyjnie element autonomicznego układu nerwowego, charakterystyczny dla ssaków.

Jej włókna są zmielinizowane, dzięki czemu przewodzenie impulsów odbywa się szybko i pozwala organizmowi sprawnie reagować na zmieniające się warunki otoczenia.

Jakie narządy obejmuje?

Według tego modelu odpowiada głównie za struktury znajdujące się powyżej przepony, w tym:

• serce,
• płuca,
• oskrzela,
• górną część przełyku,
• gardło,
• krtań,
• mięśnie odpowiedzialne za mowę.

Jakie funkcje przypisuje się części brzusznej?

Kiedy organizm interpretuje otoczenie jako bezpieczne, aktywność tej części ma sprzyjać:

• poczuciu spokoju,
• swobodnemu oddychaniu,
• efektywnej komunikacji,
• budowaniu relacji społecznych,
• odpoczynkowi,
• regeneracji organizmu.

Teoria określa ten mechanizm jako hamulec wagalny, który ogranicza nadmierną aktywację reakcji stresowej.

Grzbietowa część nerwu błędnego – reakcja na skrajne zagrożenie

Drugim elementem opisywanym przez teorię jest grzbietowa część nerwu błędnego.

Jest ona starsza ewolucyjnie i zbudowana głównie z wolniej przewodzących włókien niezmielinizowanych.

Jakie narządy unerwia?

Według teorii obejmuje przede wszystkim narządy znajdujące się poniżej przepony:

• żołądek,
• jelito cienkie,
• część jelita grubego,
• trzustkę,
• wątrobę,
• śledzionę,
• pęcherzyk żółciowy,
• nerki,
• dolną część przełyku.

Reakcja zamierania

W modelu poliwagalnym aktywacja tej części pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy organizm doświadcza sytuacji postrzeganej jako całkowicie nieuniknione zagrożenie.

Może jej towarzyszyć:

• spowolnienie czynności serca,
• wolniejszy oddech,
• obniżenie ciśnienia tętniczego,
• omdlenie wazowagalne u osób predysponowanych.

Autor teorii sugeruje również, że przewlekła dominacja tego stanu może wiązać się z wycofaniem społecznym, apatią, poczuciem odrętwienia czy dysocjacją. Zależności te nie są jednak jednoznacznie potwierdzone przez wysokiej jakości badania kliniczne.

Unieruchomienie bez lęku

Interesującym elementem teorii poliwagalnej jest koncepcja tzw. unieruchomienia bez strachu.

Zakłada ona, że jednoczesna aktywność mechanizmów odpowiedzialnych za poczucie bezpieczeństwa oraz wybranych funkcji części grzbietowej umożliwia głęboki relaks, spokojny odpoczynek oraz tworzenie bliskich relacji z drugim człowiekiem.

Model ten wykorzystywany jest głównie jako narzędzie pomagające zrozumieć doświadczenia pacjentów, a nie jako opis bezpośrednio zmierzonych procesów fizjologicznych.

Co teoria poliwagalna oznacza dla fizjoterapii?

Coraz więcej fizjoterapeutów zwraca uwagę, że skuteczna rehabilitacja nie ogranicza się wyłącznie do pracy z tkankami.

Przewlekły stres może wpływać na:

• napięcie mięśniowe,
• wzorce oddechowe,
• tolerancję bólu,
• jakość snu,
• regenerację organizmu,
• motywację do aktywności fizycznej.

Dlatego podczas terapii często wykorzystuje się elementy wspierające regulację autonomicznego układu nerwowego, takie jak:

• ćwiczenia oddechowe,
• edukacja dotycząca bólu,
• stopniowana aktywność fizyczna,
• techniki relaksacyjne,
• odpowiednia higiena snu.

Należy jednak podkreślić, że skuteczność tych metod nie wynika wyłącznie z teorii poliwagalnej, lecz opiera się na szerszej wiedzy dotyczącej neurofizjologii, regulacji stresu oraz współczesnej medycyny opartej na faktach (EBM).

Podsumowanie

Teoria poliwagalna stanowi interesującą próbę wyjaśnienia zależności pomiędzy autonomicznym układem nerwowym, stresem i zachowaniem człowieka. Rozróżnia ona dwie funkcjonalne części nerwu błędnego – brzuszną oraz grzbietową – którym przypisuje odmienne role w regulacji poczucia bezpieczeństwa, kontaktów społecznych i reakcji obronnych.

Choć teoria znalazła zastosowanie w psychoterapii, rehabilitacji i pracy z traumą, część jej założeń pozostaje przedmiotem badań naukowych. W fizjoterapii może być traktowana jako jedna z koncepcji pomagających lepiej rozumieć wpływ stresu na funkcjonowanie organizmu, jednak nie zastępuje diagnostyki medycznej ani postępowania opartego na aktualnych dowodach naukowych.

Źródła i bibliografia

Główną inspiracją i merytorycznym punktem odniesienia do opracowania niniejszego artykułu była publikacja:

• Tytuł: „Terapeutyczna moc nerwu błędnego. Praca z ciałem oparta na teorii poliwagalnej”

• Autor: Stanley Rosenberg

• Przedmowa: dr Stephen W. Porges (twórca teorii poliwagalnej) oraz dr Benjamin Shield

• Tłumaczenie: Andrzej Homańczyk

• Wydawnictwo: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego (seria: Psyche/Soma)

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej ani psychoterapeutycznej. Treści zawarte w materiale nie mogą zastępować indywidualnej konsultacji lekarskiej, psychologicznej ani oceny fizjoterapeutycznej. W przypadku doświadczania przewlekłego stresu, dolegliwości bólowych, ograniczenia funkcji organizmu lub innych niepokojących objawów, należy niezwłocznie skonsultować się ze specjalistą. Wszelkie decyzje dotyczące diagnozy, leczenia i rehabilitacji powinny być podejmowane indywidualnie, na podstawie bezpośredniego badania pacjenta oraz w oparciu o aktualną wiedzę medyczną.